محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1021
مرآة البلدان ( فارسى )
اشرف آنچه پس از دويست سال برقررا است اين است كه نخست چون داخل باغ شوند ، جوئى در وسط باغ كه كف و هر دو طرف آن از سنگ صافى تا منتهاى باغ تخمينا چهارصدقدم است و بر دو طرف آن نهر دو خيابان كه روى به وسط باغ و آخر عمارت مىرود و در هر دو طرف خيابان و نهر دو رويه سروهاى ممتاز است كه از بيست الى سى ذرع بلندى دارند و پشتسر آنها درختهاى نارنج صفبهصف و اغلب بلندتر از نارون و عقب آنها تا ديوار باغ درختهاى مركبات ديگر اما غالبا نارنگى و ليمو بوده است . در وسط باغ تالار مرتفع دورويه و در پهلوى آندو اطاق بهطور قرينه و دو بالاخانه كه به هر طرف باغ نظر دارد و باغ و كوه و صحرا و دريا تماما پيداست . ارتفاع تالار دوازده سيزده ذرع و در هر طرفش پنج ستون بزرگ محكم برپاست . حوض بزرگى در پيش تالار و زمين باغ شش هفت مرتبه و طبقه مىشود و در زير هر آبشارى حوضه وسط پر از آب كه از طرف بالاى باغ آب روان شدى و هر حوضه پر گشتى و جارى آمدى تا مرتبه به مرتبه به حوض و درياچهء بزرگ وسط تالار رسيدى و از آن حوض لبريز شده از سينهء عمارت تالار لبريز سرازير گرديده به حوض پيش عمارت ريختى و از آن نهرها رفتى تا از باغ بيرون شدى . در يمين و يسار اين باغ قلعهاى مستحكم مشتمل بر بيوتات و اشجار و باغستان و نارنجستان و ساير فواكه بهطور وفور . همانا يكى از آندو حرمخانهء خاص پادشاه بوده و در اطراف اين باغ و عمارت ، امرا و امنا منازل داشته و آثار بعضى برقرار است . وقت رسيدن بنده بدين باغ هنوز نارنجها بر درختان بود و مىدرخشيد . افسوس خوردم كه بنياد خيابان شاه عباسى و باغ اشرف روى به ويرانى نهاده . روز بيست و دويم از اشرف روانه شديم در عرصهء كلباد رانديم همهء راه فاليز و بوستان و گلهاى خودروى خوشرنگ نيز بسيار بود . به حوالى خانهء ميرزا محمد خان كلبادى كه حاكم آنجا بود رسيديم . در طرف يمين راهى بود كه به كوهى بلند صعود مىنمود . در كمر كوه پشته و جريبى زمين مسطح واقع و اطرافش از بلندى آيندگان را مانع . عمارت و اندرونى و اصطبل و مطبخ و مهمانخانه و غيره هرچه بايد در آنجا ساختهاند . قلعهاى است خداآفرين و منظر آن دشت و سبزه و درخت و دريا و سفاين به خوبى نيز مشهود است . چون صاحبخانه غايب بود در آنجا